تكليف نكند . » [ 1 ] و در آيات بسيار ديگر . و چون از كسى ، يكى از حواسش را بگيرد ، كار آن حس را از وى نخواهد ، چنان كه مىفرمايد : « بر شخص نابينا و بر افراد لنگ ، حرجى نيست . » [ 2 ] از كسانى كه داراى اين وصف باشند ، جهاد و هر عملى را كه بدون داشتن چشم و پا انجام نمىگيرد ، از آنها برداشته باشند ، جهاد و هر عملى را كه بدون داشتن چشم و پا انجام نمىگيرد ، از آنها برداشته است ، و همچنين حج و زكات را به شخص مالدار واجب گردانيده ، براى اين كه توانايى آنها را به وى مرحمت كرده است ، امّا بر فقير نه زكات را واجب فرموده و نه حج را ، از اين رو مىفرمايد : « حق خداوند بر عهدهء مردم است ، حجّ خانه بر هر كسى است كه توان آن را داشته باشد . » [ 3 ] و دربارهء ظهار [ 4 ] مىفرمايد : « و آن كسانى كه زنان خود را ظهار كنند و بعد از گفتهء خود پشيمان شوند بايد بنده‌اى را آزاد سازند - تا آنجا كه مىفرمايد : - اگر نتوانند بايد شصت مسكين را اطعام كنند . » [ 5 ] همهء اينها دليل آن است كه خداى تبارك و تعالى بندگانش را مكلّف نساخته است مگر به آن چيزى كه قدرت انجام آن را به ايشان - به وسيلهء نيروى عمل - مرحمت كرده است و از نظاير آن نيز - با وجود توانايى - نهى فرموده است . اين است معنى سلامتى و تندرستى . و اما آزادى راه ، عبارت از اين است كه مانعى نباشد تا جلو راهش را

--> [ 1 ] سورهء طلاق / 7 . [ 2 ] سورهء نور / 60 . [ 3 ] سورهء آل عمران / 91 . [ 4 ] ظهار اصطلاح فقهى است . براى كسى كه به زنش بگويد : « ظهرك كظهر امّى » اين زن بر او حرام مىشود ، مگر توبه كند و كفاره دهد ، كه تفصيل آن در كتابهاى فقهى آمده است - م . [ 5 ] سورهء مجادله / 4 - 5 .